Do galego ao wolof e volta

Direino rápido. A cultura xoga un rol fundamental para a independencia, a liberdade e a dignidade humana; protéxenos da ignorancia, a alienación e o escurantismo. Libera ao home.

A lingua é o vehículo da cultura. Sen lingua non hai cultura.

En Galiza, a lingua galega está en crise. Cada vez son menos os mozos que a falan. Como se pode explicar? É unha pregunta que deixo para a reflexión.

Onde se pode situar as responsabilidades do que ocorre? Establezamos niveles: a responsabilidade social, a dos intelectuais e a da Administración.

Sinalo primeiro ás familias. O uso da lingua no seo da familia debería percibirse como unha necesidade. Isto reflectiríase nunha comunicación social máis fluída en galego.

Tamén sería precisa unha mobilización masiva dos intelectuais nunha campaña mediática intensa, coa apelación á responsabilidade dos xornalistas que teñen un rol fundamental na divulgación da lingua.

E por fin, a Xunta, que debería pór os medios e a pedagoxía necesaria para a defensa e a difusión da lingua. O Estado central non parece ter interese en solucionar esta crise. Quen fala de cultura e de lingua, fala de nación. Só os nacionalistas están verdadeiramente preocupados por esta crise.

Queremos wolof? Tirarei algunhas leccións do que pasa co wolof, que leva décadas loitando contra unha lingua tan poderosa como o francés.

Falando da familia: falo wolof cos meus fillos e cos anciáns, e meus fillos falan wolof entre eles e cos seus amigos. Non hai conflito na casa, o francés fica fóra. En canto a escrita temos un problema. O francés é poderoso, inda que hai medios de comunicación en wolof, pero a nosa tradición escrita e moi nova e nos medios audiovisuais está sendo penetrada polo francés. Na escola sucede ao revés, é o wolof o que estaba excluído e agora empeza a penetrar. En canto a Administración, no fixo ningún esforzo por apoiar a lingua e a cultura wolof. Ningún.

Se reparades no wolof veredes que sobrevivirá nunha larga decadencia pola simple cuestión de que os falantes de wolof son pobres e seguirán sendo analfabetos (non serán facilmente asimilables polo francés). Tamén resistirá máis tempo no ámbito familiar que o que está resistindo o galego.

Pero o wolof precisaría dunha estratexia para confrontar co francés nos ámbitos que domina a lingua colonial. Sedar Senghor e Cheikh Anta Diop trataron no seu día de levar ao wolof a eses eidos. O primeiro tivo que ceder diante dos celos das outras linguas nacionais, o segundo tampouco foi quen de integrar o wolof na ciencia. Eles sabían que lingua e cultura son medios para defendermos da opresión.

A estratexia política e a universitaria foron abandonadas, e así a Administración pode manterse hoxe “neutra” mentres o wolof vaise desvirtuando. A Administración precisa falar wolof so para comunicarse cos pobres.

Que leccións ides tirando? O galego é débil no ámbito familiar. E tampouco é que sexa a lingua dos ricos, nin que a súa defensa política (que a ten) sexa moi poderosa. Pero cando menos hai conciencia de que a lingua é unha ferramenta descolonizadora e por iso mantense a belixerancia política na súa defensa.

Por esa mesma belixerancia, a Administración ten que conceder espazos ao galego, non pode manter esa “neutralidade” e debe ir máis alá da comunicación simplemente informal.

Pero esa belixerancia inclúe apenas o terreo político ou institucional. Que ocorre co galego aquí que non ocorre co wolof en Senegal? Que o galego é desprezado nas empresas e cando andas buscando traballo podes ter problemas si vas co teu currículo en galego. Identifícase politicamente a quen fala galego. No Senegal non temos ese problema no mundo do traballo e da empresa por falar wolof.

En conclusión, non se pode descoidar ningún nivel. As linguas teñen que ser fortes nos ámbitos familiar, intelectual (medios, ensino, etcétera) e competir con outras no político-institucional, ser fortes tamén aí.

Sen escrita, sen defensa política e sen Administración que se dea por avisada, pode que o wolof non xere pesadelos ás elites neocoloniais. Así que non, non estamos mellor ca o galego por ter hoxe máis falantes e máis novos, do mesmo xeito que non somos máis ricos por ser moito máis mozos…


Este artigo foi publicado no SERMOS GALIZA edición de papel, o pasado xoves, 18 de maio.

 

Un conto para o día das Letras

Coumba am ndeye ak Coumba amout ndeye

«Un polígamo tivo dúas mulleres das que tivo dúas fillas que naceron case ao mesmo tempo. Unha das mulleres faleceu e a súa filla quedou orfa. Ela é Cumba amout ndeye (Cumba sen nai). A outra filla tamén se chama Cumba, pero é Cumba am ndeye (con nai). Viven baixo o mesmo teito, pero Cumba con nai non se ocupa das tarefas da casa; todo ten que facelo Cumba sen nai. Na familia manda a única nai, unha muller celosa, mala. Cumba sen nai fai todo o que lle esixen sen protestar e con boa educación. Cada día visita a tumba da súa nai e chora. Chora moito. A seu madrasta quería desfacerse dela. Enviouna a lavar unha fonte ao mar, ao mar de Ndayane, moi lonxe. Para chegar ata alí tiña que penetrar nun bosque con moitos perigos. Tomou a fonte e púxose en camiño.

Atopou a unha anciá que lle preguntou: Onde vas moza guapa?” Porque Cumba sen nai era en verdade moi bela, moito máis que Cumba con nai, e de aí os celos da madrasta. “Estou moi cansa”, respondeu a moza, “desde moi cedo estou en camiño, sen comer e sen beber. Debo ir ao mar de Ndayane a lavar esta fonte”.

A anciá ofreceulle a súa casa para que pasase alí a noite. Deulle para comer e de beber. E despois confesoulle: “Son a nai de todos os animais do bosque. Durme, e mañá dareiche os consellos que necesitas para seguir o teu camiño”.

Cumba sen nai seguiu os consellos e chegou a Ndayane, lavou a fonte e regresou á súa aldea. Chegou cargada de riquezas que lle deu a anciá polo seu bo comportamento. Ao ver todo aquilo, a madrasta decidiu enviar á súa propia filla a Ndayane esperando que regresase con iguais riquezas.

Pero Cumba con nai morreu durante o camiño por non seguir os consellos da anciá coa que tamén se atopou. Foron os animais do bosque os que a mataron. Un paxaro levou o corazón da moza ata a árbore no centro da aldea. E alí cantou. “Xale bourewba demone Geudou Ndayane khol ba ngue” [Este é o corazón da moza maleducada que foi ao mar de Ndayane].

A nai chorou, caeu ao chan e morreu.»

Este é un conto tradicional wolof. Os contos forman parte do sistema de educación. Encerran consellos sobre a forma correcta de desenvolverse na vida. A lección que se extrae deste é ben sinxela: o bo comportamento ten premio; o mal comportamento vólvese contra un mesmo.

Este conto escoiteino de neno. Probablemente de boca dalgún ancián da familia. Pero de quen máis veces o escoitei foi dunha sobriña, maior que eu, Ndiame. Aínda hoxe, pídolle que llo conte aos meus fillos.

Ndiame ten case 60 anos. Sempre lle gustaron os contos. Viviu algún tempo nunha aldea moi pequena na que todos os nenos recollíanse cada noite nunha mesma casa para escoitar as historias dos maiores. Ela vive en Gade, tivo cinco fillos, xa non ten a mesma forza que antes para traballar. Non sabe nin ler nin escribir. Ten unha memoria prodixiosa. É unha das mulleres que máis contos coñece. Un cento ou máis. É unha muller boa, con moita autoridade entre todos os membros da familia. Os meus fillos chámanlle mamá, aínda que é a súa curmá.


Déxivos esta foto tirada hoxe, 17 de maio, día das Letras Galegas no que fixeron estas dúas recomendacións de dous autores aos que teño citado algunha vez aquí: Castelao, pai da patria e tamén das letras, e Miguel Torga, narrador portugués. Seica os dous gostaban moito dos contos.

dia das letras

 

 

 

 

 

Leccións francesas

  1. Emerxencia do novo

Un ano despois da súa fundación, En Marche! gañou este domingo a primeira volta das eleccións presidenciais en Francia cun 24% dos votos. En España, Podemos, creado a principios de 2014, converteuse nunha alternativa de goberno tralas eleccións xerais de finais do 2015, e aínda que non conseguiu superar ao PSOE nos comicios de xuño de 2016, sumou o 21% dos votos e aparece hoxe como a principal oposición ao PP tras a fractura no PSOE ao entregar o goberno a Rajoy.

En Marche! e Podemos teñen pouco que ver en canto a programas políticos, pero si un denominador común: son forzas moi novas que emerxeron ata posicións de poder moi rapidamente.

En realidade, En Marche! e Podemos, os seus apoios sociais, xestáranse moito antes. En dez anos (2008-2017) os partidos tradicionais que viñan alternándose no poder (Republicanos e Socialistas, en Francia; PP e PSOE, en España) foron incapaces de dar unha resposta á crise económica. Os cidadáns empezaron a buscar solucións noutras forzas políticas. En Marche! e Podemos comezaron sendo movementos sociais que cuestionaban precisamente a representatividade dos partidos establecidos.

Os novos chegaron para quedar. A diferenza é que Macron recibiu o apoio dos partidos tradicionais para frear á fronte Nacional, mentres que Pablo Iglesias provocaba certo temor polas súas posicións políticas entre os socialistas de dereitas cando se deu a posibilidade de que Podemos entrase no goberno.

  1. Emerxencia do racismo

O bo resultado da Fronte Nacional, cun 21,3% dos votos, responde en parte á constatación de que a crise económica puido cos partidos tradicionais, pero tamén a que Marine Le Pen xogou coa carta da inseguridade. A serie de atentados que sufriu o país nos últimos anos creou un clima favorable a posicións fortes e abertamente racistas como as da Fronte Popular. Poida que a crise económica e o terrorismo sexan dous fenómenos que se alimenten mutuamente. Claro que os medios sempre identifican os atentados coa relixión.

E nisto parécense Le Pen e Donald Trump. Ambos utilizaron a crise, por unha banda, e a inseguridade, pola outra, para ofrecer aos votantes explicacións simples sobre o que está a pasar: a culpa téñena os estranxeiros. En sociedades onde o racismo está moi arraigado, explicacións deste tipo son fáciles de aceptar.

Por que non opera ese discurso en España? Quizá porque, a diferenza de Francia ou EE.UU., España deixou de ser un país atractivo para os inmigrantes, porque son os españois (vémolo cada día en Galicia) os que ven obrigados a saír. Hai un grave problema de paro, pero as solucións que se buscan aquí atópanse collendo a maleta. Os inmigrantes que se quedaron sen emprego e os mozos españois que nunca o atoparon. En Galicia volvemos á situación de hai décadas. Somos un país de emigración. Somos menos ricos, somos menos racistas.

  1. Crise dos partidos tradicionais

En Francia, os Republicanos e os Socialistas quedaron relegados na primeira volta. Non pasara no últimos sesenta anos. En España, PP e PSOE, a pesar da súa constante perda de apoios, son forzas de goberno.

O apoio a Fillon esborrallouse pola súa implicación nun caso de corrupción. No caso dos socialistas, a caída podería explicarse polo fracaso de Hollande. O PS perde militantes que reforzan á nova esquerda de Melenchon, que triplica en apoios aos socialistas. En Francia, esa nova esquerda si superou aos socialistas. Pero é unha vitoria pírrica. Os electores de esquerda quedan sen un candidato para a segunda volta.

En España, nin a corrupción nin os recortes sociais supuxeron ata o momento unha retirada masiva de apoios ao PP. Con todo, o PSOE acusou máis a súa mala xestión de goberno. Os socialistas parecen sufrir en Francia e en España un maior castigo por parte dos seus votantes, que quizá os abandonen definitivamente.

Niso parécense as crises dos partidos socialdemócratas tradicionais que fai apenas vinte anos sostiñan os gobernos de media Europa. Os socialistas sufriron unha hecatombe en Francia e teñen razóns para temela en España dada a forte división actual do partido.

En canto ás forzas liberais, os resultados de Macron e Fillon son moi parellos (a diferenza está en 1,4 millóns de votos). Pero Macron pode ser presidente. En Francia a substitución está servida. En España, a diferenza entre o PP e Cidadáns é de case 4 millóns de votos. En parte por iso resisten Rajoy e o PP no medio de escándalos de corrupción e pobreza xeneralizada, porque a substitución desde outro partido aínda está verde.


Aquí deíxovos a ligazón a un artigo que publiquei no Sermos Galiza o sábado pasado, o día anterios ás votacións: O que vai pasar, pase o que pase con Le Pen.

“Adoro as novelas, porque falan de cousas reais e de cousas posibles”

Cheikh Faye naceu en Gade Escale (Senegal) hai 55 anos, diplomado en Literatura, Historia e Xeografía pola Universidade de Dakar (UCAD), exerceu como profesor no seu país de orixe até hai catorce anos. A partires da experiencia da emigración, comeza un proceso de escrita que aborda a realidade dos senegaleses na diáspora. Compartimos con Cheikh a nosa sección Conversas con…co gallo do Día do Libro para destacar a súa primeira publicación “Ser Modou modou que será posto a venda o 15 de maio da man da editora da Asociación Sociopedagóxica Galega (AS-PG)”…

Así comeza a entrevista que me fixeron as responsables do Centro Ágora (grazas, Eva!) e que hoxe se publica no seu blog. Déixovos aquí a ligazón para que sigades lendo:

https://sumagora.wordpress.com/2017/04/18/adoro-as-novelas-porque-falan-de-cousas-reais-e-de-cousas-posibles/


 

 

Humildade, cautela, obediencia

A familia é a primeira institución responsable da educación dos nenos. Ensínaselles como comportarse ben. Úsanse palabras como yar (boa educación), teguin (actitude humilde), sutura (cautela) ou deegue (obediencia). O termo yar é un termo xenérico que engloba as boas maneiras de comportamento, o que é aceptable socialmente. Pola súa banda teguin significa que na vida hai conducirse con respecto polos demais e polo que nos rodea. Sutura apela á contención, facer as cousas con medida. Deegue refírese á capacidade de escoitar os consellos que nos dan os pais, os maiores e os mestres, encamiñándonos polo camiño do yar.

Estas palabras forman parte do tronco da educación que se recibe no seo de cada familia senegalesa.

A educación pódese transmitir de moitas maneiras. Por exemplo, a través dos contos e relatos. A familia reúnese despois da cea, pola noite, e nese momento escóitanse as historias das avoas, que interesan a mozas e a maiores. Os nenos achéganse moito máis a elas que aos avós. Son elas as que adoitan coidar dos pequenos.

Coumba am ndaye ak Coumba amout ndaye (Coumba que ten nai e Coumba que non ten nai) é un deses contos que se escoitan nas casas.

A través de contos como este, que se basea en comportamentos opostos, explícase como os nenos respectuosos e que axudan ás persoas maiores son recompensados. Tamén hai relatos que ensinan que o esforzo e a valentía conducen ao éxito, mentres que a vagancia e a desobediencia levan a finais infelices.

A escola é a segunda das institucións educativas. É unha segunda familia, iso dise alí. Iso vale tanto para o sistema educativo laico, herdado dos franceses, como para a dahara ou escola coránica. No ensino laico existe a materia de educación moral e estímanse os consellos dos mestres. Na dahara, ademais da instrución, os nenos aprenden a valerse en por si. Nelas os nenos dependen do marabout, non contan co respaldo dos seus pais, así que ás veces deben procurarse comida ou roupas.

A rúa é a terceira das institucións educativas. Desde moi pequenos, antes dos 5 anos, os nenos aprenden a estar sós, a xogar, a discutir mesmo. Pasan moito tempo sen a atención constante dun adulto, na rúa ou en casas doutros, e convivindo con nenos do seu mesmo idade. Están xuntos para xogar ao fútbol ou practicar a loita. Organizan pequenas festas. Os pais interveñen só se hai pelexas. Danlles aos pequenos una certa liberdade. Nas aldeas, os nenos van cazar sós. É unha forma de socialización.

Entre as institucións educativas, a que máis sofre é a familia especialmente pola aparición da televisión nos fogares. Está a perderse a educación a través dos contos. Con todo, a radio si ofrece contos e relatos dirixidos a nenos e maiores, aínda que é certo que a influencia deste tipo de estratexia educativa é menor.

Non somos ferro, senón madeira nobre

Reflexións en torno á imaxe dunha aula abandonada

Tráiovos unha fotografía de Gade Escale. É a escola. Unha das aulas abandonadas. Non recordo en cal dos cursos estudei nela. Detrás, a dereita, vedes as aulas que non se remataron. Senegal progresa, é certo. Pero tamén hai cousas que non cambian e podrecen. Son as condicións materiais de parte das nosas vidas.

Vedes a pobreza nesa aula? Xa sei que podería ser un galpón da outra punta do mundo. Pero é alí, ás portas do deserto. Vedes pobreza e adiviñades o que pasa? Faltan recursos para manter os servizos. Abandónanse as aulas non porque non haxa alumnos, senón pola falta de profesores. Seguir lendo

“Ser modou modou” camiño do prelo

Esta fin de semana recibín una nova moi estimulante. O resultado do meu esforzo destes dous anos vai verse recompensado coa publicación dun libro. Ser modou modou é o título. Nel recóllense parte das entradas publicadas aquí e algún texto inédito, cun marabilloso prólogo de María Xosé Bravo. Esta fin de semana tiven a ocasión de facer unha pequena promoción na Coruña, onde empezou todo no seo do Bloque Nacionalista Galego que celebraba a súa asemblea nacional na que topei moitas amigas e amigos. Aquí vos deixo as fotos cos rostros máis coñecidos. Grazas por tantas atencións a este e aos outros senegalegos. Seguir lendo